Luckin Coffee, Wirecard, Satyam: ba vụ nâng khống doanh thu và những dấu hiệu đã bị bỏ qua

Mỗi vụ nâng khống doanh thu lớn trên thế giới đều kết thúc bằng cùng một câu hỏi: vì sao không ai thấy sớm hơn? Khi đọc lại hồ sơ, câu trả lời thường làm người ta khó chịu. Dấu hiệu có từ sớm, có khi được nói ra công khai, chỉ là người thấy nó đã chọn một cách giải thích dễ chịu hơn.

Bài viết đi qua ba vụ có hồ sơ chính thức công khai: Luckin Coffee (Trung Quốc, niêm yết tại Mỹ), Wirecard (Đức) và Satyam (Ấn Độ). Số liệu lấy từ thông cáo của cơ quan quản lý chứng khoán Mỹ và thông báo của chính doanh nghiệp, dẫn nguồn ở cuối bài. Với mỗi vụ, bài tách ra cơ chế làm khống và dấu hiệu đã bị bỏ qua, rồi đặt chúng cạnh những gì người làm kế toán ở Việt Nam có thể tự soát.

1. Luckin Coffee: doanh thu từ chính người nhà

1.1. Cơ chế

Theo thông cáo ngày 16/12/2020 của Ủy ban Chứng khoán Mỹ, từ ít nhất tháng 4/2019 tới tháng 01/2020, Luckin Coffee cố ý dựng hơn 300 triệu USD doanh thu bán lẻ không có thật, bằng cách dùng các bên liên quan để tạo giao dịch mua bán giả qua ba cơ chế mua hàng khác nhau. Một số nhân viên còn tìm cách che giấu bằng cách thổi phồng chi phí hơn 190 triệu USD, lập một cơ sở dữ liệu vận hành giả, và sửa chứng từ kế toán, chứng từ ngân hàng cho khớp với doanh thu giả. Cơ quan này cho biết doanh thu bị khai cao khoảng 28% và 45% ở các kỳ báo cáo khác nhau, và trong thời gian gian lận công ty đã huy động hơn 864 triệu USD từ nhà đầu tư.

Công ty đồng ý nộp phạt 180 triệu USD để dàn xếp, không thừa nhận cũng không phủ nhận các cáo buộc. Cổ phiếu của công ty giao dịch trên sàn Nasdaq tới ngày 13/7/2020.

1.2. Dấu hiệu

• Khách hàng là bên liên quan. Đây là kiểu “vốn và doanh thu vòng tròn” đã phân tích ở bài doanh thu từ bên liên quan.
• Chi phí cũng bị thổi phồng. Chi tiết này thoạt nghe ngược đời, nhưng nó đúng với logic: doanh thu giả cần một chỗ để tiền “đi ra” lại, và chi phí giả là chỗ đó. Người chỉ soát doanh thu sẽ bỏ sót một nửa câu chuyện.
• Dữ liệu vận hành bị làm giả để khớp với sổ sách. Khi hệ thống bán hàng và sổ kế toán cùng do một nhóm người kiểm soát, việc hai bên “khớp nhau” không còn là bằng chứng.

2. Wirecard: doanh thu qua đối tác, tiền ở nơi không ai kiểm được

2.1. Cơ chế

Wirecard là công ty thanh toán của Đức, từng nằm trong chỉ số DAX. Một phần doanh thu đáng kể đến từ mảng kinh doanh xử lý thanh toán qua đối tác bên thứ ba. Tiền tương ứng được công ty báo cáo là nằm trên các tài khoản ủy thác.

2.2. Dấu hiệu

• Doanh thu mà chính công ty không giữ dữ liệu gốc. Câu “dữ liệu chủ yếu do bên thứ ba kiểm soát” được viết trong một thông báo nhằm trấn an thị trường. Đọc lại, nó là lời thừa nhận rằng một phần doanh thu không thể được kiểm chứng độc lập.
• Tiền nằm ở nơi công ty không trực tiếp kiểm soát. Doanh thu khống phải đi kèm tiền khống, hoặc khoản phải thu không bao giờ thu. Wirecard chọn cách thứ nhất: số dư trên tài khoản ủy thác. Khi kiểm toán viên cuối cùng hỏi thẳng ngân hàng, câu chuyện kết thúc trong một tuần.
• Tăng trưởng dựa vào mảng khó kiểm tra nhất. Mảng kinh doanh qua đối tác ở nước ngoài, dữ liệu nằm ngoài tay công ty, là đúng loại giao dịch mà Chuẩn mực kiểm toán số 240 khuyến nghị xác nhận trực tiếp, như đã phân tích ở bài kiểm toán nhìn doanh thu thế nào.

3. Satyam: hóa đơn giả và tiền giả

3.1. Cơ chế

Satyam là một công ty dịch vụ công nghệ thông tin lớn của Ấn Độ, có chứng khoán giao dịch tại Mỹ nên chịu sự quản lý của cơ quan chứng khoán Mỹ. Tháng 01/2009, cựu chủ tịch công ty tự thú về việc làm khống số liệu nhiều năm, và mô tả việc duy trì doanh thu, lợi nhuận bị thổi phồng giống như “cưỡi trên lưng cọp, không biết xuống bằng cách nào mà không bị ăn thịt”.

Theo thông cáo năm 2011 của Ủy ban Chứng khoán Mỹ, trong năm năm, một nhóm quản lý cấp cao đã dựng cơ chế tạo ra hơn 6.000 hóa đơn giả đưa vào sổ cái và báo cáo tài chính, thổi phồng doanh thu, lợi nhuận và số dư tiền hơn 1 tỷ USD. Tiền và các khoản tương đương tiền không có thật lên tới hơn 1 tỷ USD, bằng một nửa tổng tài sản của công ty. Công ty đồng ý nộp phạt 10 triệu USD. Trong một vụ dàn xếp liên quan, cơ quan này cũng xử lý các công ty kiểm toán độc lập cũ của Satyam vì vi phạm trong quá trình kiểm toán từ năm 2005 tới tháng 01/2009.

3.2. Dấu hiệu

• Tiền nhiều bất thường so với quy mô. Một công ty dịch vụ giữ lượng tiền bằng nửa tổng tài sản mà không dùng để đầu tư hay chia cổ tức là điều đáng hỏi.
• Hóa đơn bán ra không có công việc thật đi kèm. Với doanh nghiệp dịch vụ, bằng chứng đi kèm hóa đơn là biên bản nghiệm thu, bảng chấm công dự án, sản phẩm bàn giao. Hóa đơn không ghép được với các chứng từ này là hóa đơn khống, như đã phân tích ở bài doanh thu khống và thuế.
• Số dư ngân hàng không được xác nhận độc lập. Nếu kiểm toán chỉ đối chiếu với sao kê do chính công ty cung cấp, tiền giả có thể tồn tại nhiều năm.

4. Ba vụ, một mẫu số chung

Cột thứ ba là cột đáng nhớ nhất. Doanh thu khống không thể đứng một mình trên bảng cân đối, vì bút toán kép đòi nó phải có một vế đối ứng: tiền, phải thu, hoặc một khoản chi phí để “trả” lại. Người làm khống phải chọn một trong ba, và mỗi lựa chọn để lại một dấu vết khác nhau:

• Chọn phải thu: số ngày thu tiền phình ra, dễ lộ nhất, nên các vụ lớn thường không dừng ở đây.
• Chọn tiền: cần làm giả xác nhận ngân hàng, hoặc đặt tiền ở nơi kiểm toán khó với tới. Lộ khi có người hỏi thẳng ngân hàng.
• Chọn chi phí: cần hóa đơn đầu vào giả. Lộ qua chuỗi hóa đơn, và ở Việt Nam đi thẳng vào hành vi trốn thuế.

5. Người làm kế toán ở Việt Nam rút ra được gì

1. Soát doanh thu cùng với vế đối ứng của nó. Mỗi kỳ, đặt doanh thu cạnh tiền thực thu từ khách hàng độc lập. Doanh thu tăng mà tiền thu không tăng tương ứng là tín hiệu đầu tiên. Năm chỉ số tự soát được liệt kê ở bài bảy kiểu nâng khống doanh thu.
2. Đòi dữ liệu gốc cho mọi mảng doanh thu. Doanh thu qua đối tác, qua nền tảng, qua đại lý mà công ty không giữ được dữ liệu giao dịch gốc là doanh thu không kiểm chứng được. Câu “dữ liệu nằm ở bên thứ ba” nên được coi là một câu hỏi, không phải một câu trả lời.
3. Tự đối chiếu số dư ngân hàng với sao kê lấy trực tiếp từ ngân hàng, không qua người khác chuyển lại.
4. Soát chi phí lớn tăng cùng lúc với doanh thu lớn, nhất là chi phí mua dịch vụ từ đơn vị mới, không có sản phẩm bàn giao.
5. Nhớ vai trò của mình. Trong cả ba vụ, người trực tiếp ghi sổ là mắt xích đầu tiên thấy số liệu. Từ ngày 01/01/2025, người làm kế toán ở Việt Nam có quyền bảo lưu ý kiến bằng văn bản theo khoản 2 Điều 51 Luật Kế toán được sửa đổi bởi Luật số 56/2024/QH15, và trách nhiệm của từng người ký báo cáo được phân tích ở bài báo cáo tài chính gian dối: ai ký thì ai chịu.

Kết luận

Ba vụ ở ba nước, ba ngành khác nhau, nhưng đều đi cùng một con đường: dựng doanh thu, rồi dựng thêm một thứ khác để giữ doanh thu đó đứng vững trên sổ. Chính thứ dựng thêm ấy thường là chỗ gãy, vì nó phải khớp với một bên ngoài doanh nghiệp: ngân hàng xác nhận số dư, hóa đơn đầu vào có người bán thật, hay dữ liệu giao dịch có người giữ.

Câu chuyện đang diễn ra với Manchester City dù chưa có kết luận chính thức cũng đặt ra đúng câu hỏi ấy, chỉ ở một ngành khác. Với người làm kế toán, bài học thực tế nhất từ cả loạt vụ này là: đừng bao giờ soát doanh thu một mình.

Nguồn

• Ủy ban Chứng khoán Mỹ, 16/12/2020: Luckin Coffee đồng ý nộp phạt 180 triệu USD
• Wirecard AG, 28/4/2020: thông báo về báo cáo kiểm toán đặc biệt của KPMG
• Euronews, 06/12/2022: dòng thời gian vụ Wirecard
• Ủy ban Chứng khoán Mỹ, 2011: cáo buộc Satyam Computer Services gian lận tài chính

Cùng tuyến bài: nâng khống doanh thu

Bản đồ cả tuyến: Nâng khống doanh thu: bản đồ các câu hỏi, ba nấc hệ quả và năm việc kế toán nên làm

• Man City và 115 cáo buộc: khi tiền của chủ đi một vòng thành doanh thu
• Tiền chủ sở hữu đưa vào công ty: doanh thu, thu nhập khác, vốn góp hay nợ vay
• Doanh thu từ bên liên quan: bốn chỗ con số có thể bị gạt đi
• Bảy kiểu nâng khống doanh thu và dấu vết chúng để lại trên báo cáo tài chính
• Doanh thu khống và thuế: nộp thêm thuế rồi vẫn bị phạt, và chuỗi hóa đơn khống hai đầu
• Báo cáo tài chính có doanh thu khống: người ép, người làm, người ký chịu tới đâu
• Bộ báo cáo để đi vay: nâng doanh thu cho ngân hàng, gói thầu, nhà đầu tư, và ranh giới lừa đảo
• Kiểm toán nhìn doanh thu thế nào: vì sao doanh thu luôn bị nghi trước, và kế toán chuẩn bị gì

Bài liên quan

• Nhiều công ty một chủ: khi nào thành giao dịch liên kết
• Ba chữ ký trên báo cáo tài chính: ký là chịu trách nhiệm về nội dung
• Giúp doanh nghiệp hợp thức hóa chi phí: khi nào bị xem là đồng phạm?
• Doanh nghiệp trốn thuế, kế toán có bị truy cứu không?