Nhận tiền cảm ơn: ranh giới mong manh giữa quà tặng và hối lộ

Nhà cung cấp gửi phong bì cảm ơn sau khi được duyệt thanh toán sớm. Ba triệu, không ai chứng kiến, và hai bên đều coi là chuyện thường tình trong quan hệ làm ăn.

Ba triệu đó đã vượt ngưỡng cấu thành tội nhận hối lộ. Ngưỡng là 2 triệu đồng. Và từ Bộ luật Hình sự 2015, tội này không còn giới hạn ở khu vực nhà nước: khoản 6 Điều 354 nói rõ người có chức vụ, quyền hạn trong các doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước mà nhận hối lộ thì bị xử lý theo chính điều này.

Bài này vạch ranh giới giữa ba thứ hay bị gộp làm một: khoản thưởng hợp pháp, khoản hoa hồng sai quy định, và của hối lộ.

1. Vì sao kế toán nằm trong phạm vi điều luật

Nhiều người tin rằng tội nhận hối lộ chỉ dành cho cán bộ nhà nước. Hai khoản dưới đây bác bỏ điều đó.

Khoản 2 Điều 352: Người có chức vụ là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do hợp đồng hoặc do một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện một nhiệm vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện công vụ, nhiệm vụ.

Khoản 6 Điều 354: Người có chức vụ, quyền hạn trong các doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước mà nhận hối lộ, thì bị xử lý theo quy định tại Điều này.

Ghép hai khoản: một kế toán làm việc theo hợp đồng lao động tại công ty tư nhân, được giao nhiệm vụ kiểm tra hồ sơ thanh toán và có quyền đề xuất duyệt hay không duyệt, chính là người có chức vụ, quyền hạn theo nghĩa của bộ luật này.

Cùng cách mở rộng đó, khoản 6 Điều 353 cũng đưa tội tham ô tài sản vào khu vực ngoài Nhà nước: người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp ngoài Nhà nước mà chiếm đoạt tài sản mình có trách nhiệm quản lý thì bị xử lý theo Điều 353.

2. Cấu thành tội nhận hối lộ

Khoản 1 Điều 354 mô tả: người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn, trực tiếp hoặc qua trung gian, nhận hoặc sẽ nhận bất kỳ lợi ích nào sau đây, cho chính mình hoặc cho người, tổ chức khác, để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ:

• Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng, hoặc dưới 2 triệu nhưng đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, hoặc đã bị kết án về một trong các tội tham nhũng chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;
• Lợi ích phi vật chất.

Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 đến 05 năm, có thể bị phạt tiền từ 60 triệu đến 200 triệu, và bị tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản. Mức phạt tiền bổ sung này theo bản sửa đổi tại Luật số 86/2025/QH15, hiệu lực từ ngày 01/7/2025.

Ba chi tiết trong cấu thành hay bị bỏ qua

• “Nhận hoặc sẽ nhận”. Chưa cầm tiền vẫn có thể đủ cấu thành, nếu đã có thỏa thuận về việc sẽ nhận.
• “Cho chính bản thân người đó hoặc cho người hoặc tổ chức khác”. Nhờ chuyển cho vợ, con, hoặc cho một bên thứ ba không làm thay đổi bản chất.
• “Lợi ích phi vật chất”. Một chuyến du lịch, một suất học cho con, một lời hứa giới thiệu việc làm đều nằm trong phạm vi này, và điều luật không đặt ngưỡng tiền cho nhóm đó.

Ở phía bên kia, người đưa cũng không an toàn. Điều 364 quy định tội đưa hối lộ với cùng ngưỡng 2 triệu đồng, phạt tiền từ 20 triệu đến 200 triệu, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 06 tháng đến 03 năm ở khung cơ bản. Nghĩa là nhà cung cấp gửi phong bì cũng đang đặt mình vào rủi ro.

3. Ba nhóm khoản tiền, ba bản chất khác nhau

Hai câu hỏi tách ba nhóm này ra: tiền từ đâu tới, và có gắn với một việc hay không. Tiền của công ty mình, qua bảng lương, không gắn việc cụ thể nào của đối tác thì là thưởng. Tiền của đối tác, không qua sổ sách, gắn với một quyết định của mình thì là nhóm thứ ba.

Nhóm giữa đáng chú ý riêng vì nó ít bị gọi đúng tên. Chiết khấu thương mại là khoản thuộc về doanh nghiệp mua hàng, không phải của người đi đàm phán. Khi khoản đó chảy vào túi cá nhân, doanh nghiệp mất một khoản thu, và người nhận đang chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý.

4. Bốn tình huống đời thường và cách xử

5. Doanh nghiệp nên làm gì

Phần lớn rủi ro ở nhóm này sinh ra vì không có luật chơi rõ ràng, chứ không phải vì ai cũng muốn làm sai. Ba văn bản nội bộ sau đây giải quyết được đa số tình huống:

• Quy chế nhận quà tặng và lợi ích: đặt ngưỡng giá trị, quy định phải khai báo, và cách xử lý quà vượt ngưỡng.
• Quy chế xung đột lợi ích: buộc khai báo quan hệ họ hàng, quan hệ sở hữu với nhà cung cấp và khách hàng; người có xung đột thì không tham gia quyết định.
• Quy chế chiết khấu và khuyến mại: nói rõ mọi khoản chiết khấu, thưởng doanh số từ nhà cung cấp thuộc về doanh nghiệp và phải ghi nhận trên sổ.

Với người làm nghề, giá trị của ba văn bản này không nằm ở chỗ ràng buộc, mà ở chỗ chúng cho một lý do lịch sự để từ chối: không phải “tôi không nhận”, mà là “quy chế công ty không cho phép”. Câu thứ hai dễ nói hơn nhiều và không làm hỏng quan hệ.

6. Việc cần làm cho bản thân

• Không nhận khoản nào gắn với một quyết định của mình, dù nhỏ. Ngưỡng của điều luật là 2 triệu đồng, thấp hơn mức nhiều người hình dung.
• Không nhận hộ, không nhận qua người thân. Điều luật đã tính sẵn trường hợp nhận cho người hoặc tổ chức khác.
• Đưa mọi khoản chiết khấu, thưởng doanh số về sổ doanh nghiệp.
• Khai báo quan hệ với nhà cung cấp, khách hàng, và rút khỏi việc quyết định khi có xung đột lợi ích.
• Từ chối bằng văn bản. Một thư điện tử ngắn gửi cấp trên nêu việc được đề nghị và việc mình từ chối là bằng chứng tốt nhất, và nó chỉ mất hai phút.
• Mọi khoản thưởng phải qua bảng lương và chịu thuế thu nhập cá nhân. Khoản tiền hợp pháp mà đi ngoài sổ sách thì mất luôn cái vỏ hợp pháp của nó.

Về trách nhiệm khi ký chứng từ cho các khoản chi không rõ bản chất, xem bài về ký chứng từ khống.

Kết luận

Ranh giới giữa cảm ơn và hối lộ mong manh về mặt cảm giác, nhưng khá rõ về mặt pháp lý. Hai câu hỏi đủ để phân loại: khoản tiền này từ đâu tới, và nó có gắn với một việc mình làm hay không làm hay không.

Điều khiến nhóm rủi ro này nguy hiểm với người làm kế toán là ngưỡng rất thấp và phạm vi đã mở sang khu vực tư. Hai triệu đồng là con số mà nhiều người còn không coi là chuyện đáng bàn, nhưng đó chính là ngưỡng của một điều luật có khung cơ bản từ hai tới bảy năm tù.