Thuế thu nhập hoãn lại: bỏ chênh lệch vĩnh viễn thì tính lại thế nào

Nhiều kế toán vẫn chia chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập tính thuế thành hai loại: tạm thời và vĩnh viễn. Khoản nào xếp vào vĩnh viễn thì bỏ qua, khỏi tính thuế hoãn lại.

Thông tư 99/2025/TT-BTC có một câu ngắn xóa hẳn cách nghĩ đó: kế toán không tiếp tục sử dụng khái niệm chênh lệch vĩnh viễn để phân biệt với chênh lệch tạm thời khi xác định thuế thu nhập hoãn lại.

Hệ quả không nhỏ. Thay vì dán nhãn theo thói quen, kế toán phải quay lại so sánh giá trị ghi sổ với cơ sở tính thuế cho từng khoản mục. Bài này đi qua đúng phần đó, rồi tới cách ghi nhận, điều kiện ghi nhận, và ba bảng phải lập cuối năm.

1. Cơ sở tính thuế: nền của mọi tính toán

Chênh lệch tạm thời chính là khoảng cách giữa giá trị ghi sổ và cơ sở tính thuế của cùng một khoản mục. Nó cho biết trong tương lai, khi tài sản được thu hồi hoặc nợ được thanh toán, thuế sẽ nhiều hơn hay ít hơn so với những gì sổ kế toán đang nói.

Cách làm thực hành: lập một bảng hai cột cho từng khoản mục trọng yếu trên báo cáo tình hình tài chính, cột trái là giá trị ghi sổ, cột phải là cơ sở tính thuế. Mọi dòng có chênh lệch đều là ứng viên, không cần phán đoán trước xem nó thuộc loại nào.

2. Hai loại chênh lệch tạm thời

Nếu tại thời điểm ghi nhận đã biết trước có sự thay đổi thuế suất trong tương lai, và việc hoàn nhập nằm trong thời gian thuế suất mới đã có hiệu lực, thì áp thuế suất mới để ghi nhận. Quy tắc này áp cho cả tài sản thuế hoãn lại và thuế hoãn lại phải trả.

Với những thay đổi thuế suất đã ban hành nhưng chưa tới ngày áp dụng, đây là chi tiết rất dễ bỏ sót, vì phản xạ thông thường là dùng thuế suất đang áp dụng tại ngày lập báo cáo.

3. Vì sao bỏ khái niệm chênh lệch vĩnh viễn

Thông tư 99 viết thẳng: kế toán không tiếp tục sử dụng khái niệm chênh lệch vĩnh viễn để phân biệt với chênh lệch tạm thời khi xác định thuế thu nhập hoãn lại, do thời gian thu hồi tài sản hoặc thanh toán nợ phải trả, cũng như thời gian để khấu trừ tài sản và nợ phải trả đó vào thu nhập chịu thuế, là hữu hạn.

Đi kèm là hai điểm làm rõ khái niệm chênh lệch tạm thời:

• Chênh lệch tạm thời về thời gian chỉ là một trong các trường hợp chênh lệch tạm thời. Ví dụ: chênh lệch về thời gian của chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp nộp bổ sung theo quy định về thuế tối thiểu toàn cầu giữa kỳ phát sinh với kỳ kê khai; hoặc các trường hợp lợi nhuận kế toán ghi nhận kỳ này nhưng thu nhập chịu thuế tính kỳ khác.
• Có chênh lệch tạm thời không phải về mặt thời gian. Ví dụ: khi đánh giá lại một tài sản thì giá trị ghi sổ thay đổi nhưng cơ sở tính thuế không đổi, phát sinh chênh lệch tạm thời; tuy nhiên thời gian thu hồi giá trị ghi sổ và cơ sở tính thuế không thay đổi, nên đây không phải chênh lệch tạm thời về thời gian.

Nói gọn, khái niệm chênh lệch tạm thời rộng hơn khái niệm chênh lệch thời gian quen thuộc. Việc bỏ nhãn vĩnh viễn buộc kế toán quay lại so sánh giá trị ghi sổ với cơ sở tính thuế cho từng khoản mục, thay vì phân loại theo thói quen.

Đây cũng là bước đưa chế độ kế toán Việt Nam tới gần cách tiếp cận của chuẩn mực quốc tế hơn, nơi thuế hoãn lại được xây trên bảng cân đối kế toán chứ không phải trên báo cáo kết quả kinh doanh. Doanh nghiệp đang chuẩn bị nền cho việc áp dụng chuẩn mực quốc tế nên coi phần này là một bước đi đúng hướng, chứ không phải một thủ tục thêm.

4. Điều kiện ghi nhận tài sản thuế thu nhập hoãn lại

Nguyên tắc kế toán tài khoản 243 đặt điều kiện nền: doanh nghiệp phải dự tính chắc chắn có được lợi nhuận tính thuế thu nhập trong tương lai để sử dụng các khoản chênh lệch tạm thời được khấu trừ, các khoản lỗ tính thuế và ưu đãi thuế chưa sử dụng.

Điều kiện này là lý do doanh nghiệp lỗ kéo dài thường không ghi nhận tài sản thuế hoãn lại cho khoản lỗ của mình. Ghi nhận một tài sản mà không có triển vọng dùng tới là làm đẹp báo cáo bằng một con số không có thực chất.

Chiều ngược lại vẫn mở: khi lập báo cáo tài chính, nếu dự tính chắc chắn có lợi nhuận tính thuế trong tương lai thì tài sản thuế hoãn lại chưa được ghi nhận từ các năm trước được ghi nhận bổ sung, làm giảm chi phí thuế hoãn lại.

Doanh nghiệp vừa qua giai đoạn lỗ và bắt đầu có lãi ổn định nên rà lại phần này. Các khoản lỗ tính thuế còn hạn chuyển và các chênh lệch tạm thời được khấu trừ chưa ghi nhận của những năm trước có thể được ghi nhận bổ sung ngay trong kỳ đầu tiên đủ điều kiện.

5. Bù trừ: hai loại, hai thời điểm

5.1. Bù trừ trong năm của cùng một loại

5.2. Bù trừ giữa hai loại

Việc bù trừ tài sản thuế thu nhập hoãn lại với thuế thu nhập hoãn lại phải trả chỉ thực hiện khi lập Báo cáo tình hình tài chính, không thực hiện khi ghi nhận trên sổ kế toán.

Nghĩa là trên sổ, hai tài khoản 243 và 347 chạy độc lập với số dư riêng. Chỉ đến bước trình bày báo cáo mới bù trừ. Bù trừ ngay trên sổ làm mất dấu vết của từng loại chênh lệch, và tới kỳ sau thì không dựng lại được bảng theo dõi.

6. Ba bảng phải lập cuối năm

• Bảng xác định chênh lệch tạm thời được khấu trừ;
• Bảng theo dõi chênh lệch tạm thời được khấu trừ chưa sử dụng, cùng giá trị được khấu trừ chuyển sang năm sau của các khoản lỗ tính thuế và ưu đãi thuế chưa sử dụng;
• Bảng xác định tài sản thuế thu nhập hoãn lại, lập trên cơ sở hai bảng trên, để xác định giá trị được ghi nhận hoặc hoàn nhập trong năm.

Ba bảng này là hồ sơ chứng minh con số trên tài khoản 243. Không có chúng thì đến kỳ kiểm toán hoặc thanh tra, số dư tài khoản này rất khó giải thích, và trên thực tế đó là lý do phổ biến khiến kiểm toán đưa ra ý kiến ngoại trừ ở phần thuế hoãn lại.

Về hoàn nhập: doanh nghiệp phải hoàn nhập tài sản thuế thu nhập hoãn lại khi các khoản chênh lệch tạm thời được khấu trừ không còn ảnh hưởng tới lợi nhuận tính thuế, tức khi tài sản được thu hồi hoặc nợ phải trả được thanh toán một phần hay toàn bộ, và khi lỗ tính thuế hoặc ưu đãi thuế đã được sử dụng.

Kết luận

Thuế thu nhập hoãn lại mang tiếng khó, nhưng phần khó thật ra nằm ở một việc rất cụ thể: xác định cơ sở tính thuế của từng khoản mục. Làm xong bước đó thì phần còn lại chỉ là nhân với thuế suất và ghi vào đúng tài khoản.

Điểm cần cập nhật ngay là việc bỏ khái niệm chênh lệch vĩnh viễn. Kế toán quen phân loại theo nhãn sẽ bỏ sót các chênh lệch tạm thời không mang tính thời gian, điển hình là chênh lệch phát sinh khi đánh giá lại tài sản. Cách làm an toàn là dựng bảng so sánh giá trị ghi sổ với cơ sở tính thuế cho mọi khoản mục trọng yếu, rồi mới phân loại.

Bài liên quan: Thông tư 99/2025/TT-BTC thay Thông tư 200: những thay đổi lớn