Thông tư 99/2025/TT-BTC thay Thông tư 200: những thay đổi lớn doanh nghiệp cần chuẩn bị trước năm 2026

Từ năm tài chính bắt đầu vào hoặc sau ngày 01/01/2026, chế độ kế toán doanh nghiệp sẽ thực hiện theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC đã áp dụng hơn 10 năm. Thông tư mới áp dụng cho doanh nghiệp thuộc mọi lĩnh vực, mọi thành phần kinh tế (riêng tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài theo hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước). Bài viết điểm lại những thay đổi lớn nhất và những việc doanh nghiệp nên chuẩn bị ngay từ bây giờ.

1. Tư duy mới: trao quyền nhiều hơn, yêu cầu minh bạch nhiều hơn

Khác với tinh thần “áp khuôn” của Thông tư 200, Thông tư 99 trao cho doanh nghiệp quyền chủ động đáng kể:

• Được sửa đổi, bổ sung hệ thống tài khoản và thêm chỉ tiêu báo cáo tài chính theo đặc thù quản lý — với điều kiện phải ban hành quy chế hạch toán kế toán (hoặc tài liệu tương đương) cho các nội dung bổ sung đó.
• Doanh nghiệp tự xây dựng quy chế quản trị nội bộ để phân định rõ quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của các bên trong quản lý giao dịch kinh tế.
• Với đơn vị trực thuộc, doanh nghiệp được quyết định việc lập hay không lập báo cáo tài chính riêng, ghi nhận vốn cấp là vốn hay phải trả, ghi nhận hay không ghi nhận doanh thu, giá vốn khi luân chuyển nội bộ — không phụ thuộc vào hóa đơn.
• Nghiệp vụ chưa có hướng dẫn cụ thể thì hạch toán theo bản chất giao dịch, Luật Kế toán, chuẩn mực kế toán Việt Nam và các nguyên tắc của Thông tư 99.

Đổi lại, yêu cầu thuyết minh được siết chặt: các khoản mục chiếm từ 10% trở lên trong phần lớn tài sản tài chính, nợ phải trả tài chính phải thuyết minh đầy đủ, chi tiết. Đằng sau cách siết này là nguyên tắc đằng sau các quy định của Thông tư 99: cho tự do chọn cách làm, đổi lại phải nói rõ mình đã chọn gì.

2. Hệ thống tài khoản: bỏ 6, thêm mới, đổi tên hàng loạt

So với Thông tư 200, hệ thống tài khoản theo Thông tư 99 có bốn nhóm thay đổi:

• Bỏ hẳn 6 tài khoản: 161 (chi sự nghiệp), 417 (quỹ hỗ trợ sắp xếp doanh nghiệp), 441 (nguồn vốn đầu tư XDCB), 461, 466 (nguồn kinh phí) và 631 (giá thành sản xuất — tức bỏ phương pháp kiểm kê định kỳ qua TK 631).
• Thêm tài khoản mới: 215 — Tài sản sinh học kèm 2295 — dự phòng tổn thất tài sản sinh học; 2414 — nâng cấp, cải tạo TSCĐ; 332 — Phải trả cổ tức, lợi nhuận; các tài khoản cấp 2 về thuế, phí, lệ phí (6275, 6415, 6425) và 82112 — chi phí thuế TNDN bổ sung theo quy định thuế tối thiểu toàn cầu.
• Đổi tên nhiều tài khoản quen thuộc: 242 thành “Chi phí chờ phân bổ”, 244 thành “Ký quỹ, ký cược”, 2413 thành “Sửa chữa, bảo dưỡng định kỳ TSCĐ”, 3387 thành “Doanh thu chờ phân bổ”, 4112 thành “Thặng dư vốn”, 419 thành “Cổ phiếu mua lại của chính mình”…
• Không còn quy định cứng tài khoản cấp 2 cho nhiều tài khoản (111, 112, 113, 153, 155, 156, 211…) — doanh nghiệp tự mở chi tiết theo nhu cầu quản lý.

3. Báo cáo tài chính: Bảng cân đối kế toán đổi tên, nhiều chỉ tiêu sắp xếp lại

Thay đổi dễ thấy nhất: “Bảng cân đối kế toán” đổi tên thành “Báo cáo tình hình tài chính” (tiếp cận thông lệ quốc tế). Đây là một trong bốn nhóm thay đổi kỹ thuật khi chuyển sang IFRS, và cũng là lý do nên quen dần với cách gọi mới. Một số điểm đáng chú ý trên bộ biểu mẫu báo cáo tài chính mới:

• Khoản cho vay trình bày cùng đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn; dự phòng loại đầu tư này tách thành mã số riêng, không còn nằm chung dự phòng phải thu khó đòi.
• “Doanh thu chưa thực hiện” thay bằng “Doanh thu chờ phân bổ”; chi phí trả trước thay bằng “chi phí chờ phân bổ” ngắn hạn/dài hạn.
• Bổ sung chỉ tiêu phải trả thuế và các khoản phải nộp nhà nước dài hạn; phải trả cổ tức, lợi nhuận thành chỉ tiêu riêng; tài sản sinh học ngắn hạn/dài hạn trình bày riêng.
• Tiêu chí phân loại ngắn hạn/dài hạn được hướng dẫn chặt hơn: theo chu kỳ kinh doanh thông thường (không xác định được thì mặc định 12 tháng), áp dụng nhất quán; một số sự kiện sau ngày kết thúc kỳ kế toán (gia hạn nợ, khắc phục vi phạm hợp đồng vay…) là sự kiện không điều chỉnh nhưng phải thuyết minh.
• Trên báo cáo kết quả kinh doanh: lãi/lỗ bán, thanh lý bất động sản đầu tư trình bày riêng; chênh lệch tỷ giá do đánh giá lại số dư ngoại tệ cuối kỳ ghi thẳng vào 515/635, không qua trung gian TK 413; chỉ tiêu “chi phí lãi vay” đổi thành “chi phí đi vay”.
• Thuyết minh bổ sung nhiều nội dung: số dư tiền gửi theo từng ngân hàng chiếm từ 10% trở lên, hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) từ 10% trở lên, tài sản bị giới hạn sử dụng, các khoản tạm ứng, đặt cọc, ký quỹ, ký cược từ 10% trở lên, giả định hoạt động liên tục và các ước tính kế toán quan trọng…

4. Những thay đổi về ghi nhận, đo lường cần rà soát sớm

• Chi phí chờ phân bổ bị siết: không còn được treo là tài sản đối với chi phí thành lập doanh nghiệp; chi phí đào tạo, quảng cáo trước hoạt động; chi phí nghiên cứu và chi phí triển khai không đủ tiêu chuẩn TSCĐ vô hình; lãi mua trả chậm, trả góp; lãi trái phiếu trả trước… Các khoản này đưa thẳng vào chi phí trong kỳ.
• Sửa chữa TSCĐ: sửa chữa thường xuyên tính ngay vào chi phí; sửa chữa, bảo dưỡng định kỳ tập hợp qua TK 2413 rồi kết chuyển sang TK 242 để phân bổ; bỏ quy định trích trước dự phòng sửa chữa lớn (trừ trường hợp hợp đồng thuê yêu cầu khôi phục hiện trạng).
• Vốn hóa chi phí đi vay: không còn cho phép vốn hóa với tài sản dở dang xây dựng dưới 12 tháng; chi phí đi vay để đầu tư vào công ty con, liên doanh, liên kết không được vốn hóa.
• Doanh thu theo bản chất: hợp đồng nhiều cấu phần phải tách từng nghĩa vụ để ghi nhận; xác định rõ vai trò chủ thể hay đại lý; doanh thu cho thuê nhận tiền trước phân bổ theo thời hạn thuê; căn hộ du lịch, căn hộ văn phòng kết hợp lưu trú phải ghi nhận theo bản chất từng cấu phần của hợp đồng.
• Cổ tức, lợi nhuận được chia: quy định rõ thời điểm ghi nhận ở cả bên đầu tư và bên trả (qua TK 332 mới); cổ tức bằng cổ phiếu chỉ theo dõi số lượng, không ghi tăng giá trị đầu tư.
• Phát hành cổ phiếu: công ty đại chúng chỉ ghi tăng vốn góp khi được cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh sửa đổi; chi phí phát hành thành công ghi vào thặng dư vốn, không thành công ghi vào chi phí tài chính.
• Thuế: bổ sung hướng dẫn hạch toán thuế TNDN bổ sung theo thuế tối thiểu toàn cầu (TK 82112), thuế nhà thầu (qua 1388/3388), thuế tiêu thụ đặc biệt hàng nhập khẩu được hoàn (TK 1383).

5. Chuyển đổi số dư khi bắt đầu áp dụng

Thông tư 99 có điều khoản chuyển tiếp khá chi tiết, kế toán cần lập bảng chuyển đổi số dư ngay từ đầu năm áp dụng, trong đó đáng chú ý:

• Giá trị vốn góp vào hợp đồng BCC không đồng kiểm soát đang theo dõi ở TK 138 chuyển sang TK 2281.
• Phần chi phí nâng cấp, cải tạo TSCĐ chưa hoàn thành trên TK 2413 chuyển sang TK 2414.
• Số phải trả cổ tức, lợi nhuận trên TK 338 chuyển sang TK 332.
• Số dư TK 441, 466 chuyển sang TK 4118 (vốn khác); số dư TK 412 kết chuyển sang TK 421.
• Chi phí sửa chữa lớn đã trích trước nhưng chưa thực hiện: dừng trích, bù trừ với chi phí thực tế khi sửa chữa, chênh lệch phân bổ dần vào chi phí.
• Thay đổi chính sách kế toán do quy định mới được áp dụng hồi tố đơn giản (tính ảnh hưởng lũy kế tại ngày đầu áp dụng, điều chỉnh vào lợi nhuận chưa phân phối, không phải trình bày lại số liệu so sánh) — trừ khi quy định có hướng dẫn riêng.

6. Doanh nghiệp nên chuẩn bị gì từ bây giờ?

1. Rà soát lại hệ thống tài khoản và mẫu báo cáo đang dùng, đối chiếu với danh mục mới.
2. Soạn quy chế hạch toán kế toán và quy chế quản trị nội bộ — đây là điều kiện để được tự bổ sung tài khoản, chỉ tiêu và là căn cứ phân quyền ký duyệt chứng từ.
3. Làm việc với nhà cung cấp phần mềm kế toán về biểu mẫu báo cáo mới và cách chuyển đổi số dư.
4. Chuẩn bị dữ liệu cho phần thuyết minh tăng thêm (tiền gửi theo ngân hàng, các khoản từ 10%, hợp đồng BCC…).
5. Đào tạo, cập nhật cho đội ngũ kế toán và lên lộ trình chuyển đổi, trao đổi trước với kiểm toán.

Cả ba chế độ kế toán đang hiệu lực đã được đưa lên một chỗ để tra cứu toàn văn ba chế độ kế toán. Để tra cứu chi tiết từng nội dung, bạn đọc có thể xem toàn văn Thông tư 99/2025/TT-BTC, hệ thống tài khoản kèm hướng dẫn định khoản từng tài khoản và biểu mẫu báo cáo tài chính mới (tải Word/Excel) trên chuyên trang chedo.ketoanthue.net. Khi áp dụng chính thức, vui lòng đối chiếu bản công bố của Bộ Tài chính và tham vấn đơn vị tư vấn, kiểm toán của doanh nghiệp.